नेपालको समकालीन इतिहासमा २०५२ साल फागुन १ गते सुरु भएको जनयुद्धलाई केवल सशस्त्र द्वन्द्वको रूपमा मात्र होइन, राजनीतिक रूपान्तरणको ऐतिहासिक मोडको रूपमा पनि हेर्ने गरिन्छ। नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (माओवादी) ले सुरु गरेको यो आन्दोलन १० वर्षसम्म चलेर अन्ततः Comprehensive Peace Accord मार्फत शान्ति प्रक्रियामा प्रवेश गर्यो। त्यसपछि देशले संरचनागत परिवर्तनको नयाँ अध्याय सुरु गर्यो।
जनयुद्धको सबैभन्दा ठूलो सकारात्मक उपलब्धि भनेको राजतन्त्रको अन्त्य र गणतान्त्रिक व्यवस्थाको स्थापना हो। सदियौँदेखि कायम केन्द्रीकृत राजतन्त्रात्मक संरचना अन्त्य भई जनप्रतिनिधिमार्फत शासन सञ्चालन हुने आधार तयार भयो। यसले सार्वभौमसत्ता जनतामा निहित रहेको सिद्धान्तलाई व्यवहारमा रूपान्तरण गर्यो।
दोस्रो महत्वपूर्ण पक्ष समावेशी राजनीतिक संरचनाको विकास हो। जनयुद्धले उठाएका पहिचान, समानता र प्रतिनिधित्वका मुद्दा पछि संविधान निर्माण प्रक्रियामा समेटिए। संघीय संरचना, समानुपातिक प्रतिनिधित्व प्रणाली तथा थारु, महिला, दलित, आदिवासी जनजाति, मधेसी र पिछडिएका समुदायको राजनीतिक सहभागिता उल्लेख्य रूपमा बढ्यो। यसले लामो समयदेखि राज्यको मूलधारबाट टाढा रहेका समूहलाई निर्णायक तहमा स्थान दिलायो।
तेस्रो पक्ष सामाजिक चेतनाको विस्तार हो। जनयुद्धले गाउँ–गाउँमा राजनीतिक बहस र अधिकारप्रति जागरूकता फैलायो। नागरिक अधिकार, सामाजिक न्याय र समानताको विमर्श व्यापक भयो। यसले लोकतन्त्रलाई केवल निर्वाचनसम्म सीमित नभई अधिकार–केन्द्रित सोचतर्फ उन्मुख गर्यो।
यस्तै, शान्ति सम्झौतापछि नेपाली सेना र तत्कालीन विद्रोही पक्षबीचको एकीकरण तथा पुनर्संरचना प्रक्रियाले दीर्घकालीन शान्तिको आधार तयार गर्यो। संक्रमणकालीन अवस्थामा समेत राजनीतिक दलहरू संवादमार्फत सहमति खोज्ने संस्कृतिमा अभ्यस्त हुन थाले, जसले हिंसात्मक द्वन्द्वलाई संस्थागत राजनीतिमा रूपान्तरण गर्यो।
निस्सन्देह, जनयुद्धले ठूलो मानवीय र भौतिक क्षति पनि व्यहोर्नुपर्यो। तर सकारात्मक दृष्टिले हेर्दा यसले राज्यको स्वरूप परिवर्तन, समावेशी संरचना निर्माण र राजनीतिक चेतनाको विस्तारमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्यायो। आजको संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपालको आधारशिला त्यही ऐतिहासिक प्रक्रियाबाट निर्माण भएको यथार्थ अस्वीकार गर्न सकिँदैन।
